پرسش سوم اطلاعاتى دربارهء علما ، حجج اسلام و مدرسين بزرگ حوزه‌ها و آثار آنها مرقوم فرماييد . پاسخ : تاريخ و شرح زندگى علماى بزرگ ، دانشمندان و مدرسان عاليمقام شيعه و تأليفات و آثار آنان اگر چه در نهايت اختصار هم باشد نيازمند تأليف ده‌ها جلد كتاب است . براى اطلاع از كثرت آثار و تأليفات ايشان مراجعه به كتاب « الذريعة الى تصانيف الشيعه » « 1 » كه در 28 جلد تأليف شده ، مفيد است . چنان‌كه براى اطلاع اجمالى از احوال شخصى آنها بايد به كتاب اعيان‌الشيعه در پنجاه جلد و اعلام الشيعة « 2 » و الدرجات الرفيعة « 3 » و ساير كتاب‌هاى تراجم و رجال « 4 » مراجعه نمود . در صدر آثار شيعه بايد « نهج البلاغه » « 5 » و « صحيفه سجاديه » « 6 » را نام برد كه اولى مجموعه‌اى از خطبه‌ها ، نامه‌ها و كلمات قصار اميرالمؤمنين ، على عليه‌السلاماست و دومى مجموعه‌اى از ادعيهء على بن الحسين ، زين العابدين عليه السلام مىباشد . از ده‌ها هزار آثار شيعه از آنچه اكنون در نظر دارم تعدادى را يادآور مىشوم : در تفسير « 7 » : تبيان شيخ طوسى ؛ مجمع البيان طبرسى ؛ حقايق التأويل سيدرضى ؛ تفسير عياشى ؛ تفسير قمى و ابوالفتوح رازى . در ادب و نحو : شرح رضى و صمديه . در فقه « 8 » : رسالهء ابن بابويه و مقنع و هدايه صدوق ؛ مقنعه شيخ مفيد ؛ نهايه و مبسوط شيخ طوسى ؛ جمل العلم ؛ العمل ؛ شرايع ؛ مختصر النافع و معتبر محقّق ؛ لمعه شهيد اول و

--> ( 1 ) . كتاب الذريعة الى تصانيف الشيعة تأليف علامه متتبع محمد محسن معروف به آقا بزرگ تهرانى ( 292 - 1389 ) فهرست آثار نوشته شده توسط طائفه حقه مذهب شيعه در طول چهارده قرن تاريخ اسلام است . سال شروع كتاب ، ذىقعدهء سال 1329 ق است . اين اثر ارجمند به روش الفبايى تدوين يافته و 25 جزء در 28 مجلد ( جزء 9 در 4 مجلد ) را در بر مىگيرد . توضيح بيشتر در كتاب « در آمدى بر زندگينامه‌نويسى و تراجم نگاشته‌ها » آمده است . ( 2 ) . طبقات اعلام الشيعه از قرن چهاردهم شروع و به طور قهقرى به قرن چهارم كه نوابغ الرواهء نام دارد ختم و براى هر قرن مجلدى جداگانه و نام مخصوصى گذاشته است . درباره آن نك : زندگى و آثار آقا بزرگ تهرانى از سيد محمد حسين حسينى جلالى وآيينه تلاش ( در آمدى بر منبع شناسى تراجم علماى شيعه ) از بنده نگارنده . معجم اعلام الشيعه علامه سيد عبدالعزيز طباطبايى استدراكى است بر كتاب طبقات اعلام الشيعه كه به صورت الفبايى تنظيم شده است ( نه طبقاتى ) ( 3 ) . الدرجات الرفيعة فى طبقات الشيعه ، تأليف مرحوم سيد على خان صدر فرزند سيد نظام الدين احمد ( 1052 م . 112 ه - ) نويسنده كتاب سلافة و طراز اللغة و شرح صحيفه و انوار الربيع و شرح صمديه و كتاب‌هاى پر ارزش ديگر است . ( 4 ) . در علم رجال بحث از احوال افرادى است كه در سند احاديث واقع شدند يعنى بايد ديد ثقه هستند يا نه ( و ديگر احوال روايى ) و در تراجم بحث از احوال شخصيات علماء و غير علماء است چه اينكه اينان از روات باشند يا نه . ( 5 ) . نهج البلاغه را مرحوم شريف رضى در قرن چهارم گردآورده و در سه بخش خطبه‌ها و نامه‌ها و كلمات قصار امير المؤمنين عليه السلام تنظيم كرده است . براى نهج البلاغه مستدركاتى فراهم آمده است . دربارهء نهج البلاغه شرح‌ها و مؤلف و الامقام آن ، كتاب‌شناسىهاى سودمندى سامان يافته است از جمله : كتابنامه نهج‌البلاغه ، رضا استادى ، نهج البلاغه فى شروحه و ترجمانه ، حسين جمعه كه در كتاب اخير از 210 شرح بر نهج البلاغه ياد كرده است . ( 6 ) . صحيفه مباركهء سجاديه شامل 54 دعاى دلنشين از امام زين العابدين عليه السلام است . مرحوم‌علامه متتبع شيخ آقا بزرگ تهرانى در « الذريعة » حدود پنجاه شرح - غير از ترجمه‌ها - بر صحيفهء سجاديه را نام برده است . الذريعهء ، ج 13 ، ص 345 - 3969 ؛ نيز نك : الصحيفهء السجاديه ، تقديم سيد محمد حسين حسينى جلالى ؛ كتابنامه صحيفه سجاديه ، حسين درگاهى . صحيفه سجاديهء معروف مستدركاتى دارد . نك : نسخه‌هاى خطى ، شروح و ترجمه‌هاى صحيفه سجاديه ، ص 16 به بعد . اخيراً تمام ادعيه امام سجاد به وسيله آيت الله سيد محمد باقر موحد ابطحى در يك جلد گردآورى شده و با نام « الصحيفة السجادية الجامعة » منتشر شده و مجموعه ادعيه آن بر 270 دعا بالغ مىباشد . ( 7 ) . براى اطلاع از تفاسير نگاشته شده شيعيان ، نك : الذريعة ، ج 4 ، ص 231 به بعد ؛ تفسير و تفاسير شيعه از عبدالحسين شهيدى صالحى ؛ سير تطور تفاسيرشيعه از سيد محمد على ايازى ؛ تفسير شيعه نويسان آن مكتب ، رجبعلى مظلومى ، طبقات مفسران شيعه ، عقيقى بخشايشى . ( 8 ) . نك : تاريخ الفقه الاسلامى وادواره ، از استاد آيت الله سبحانى ، چاپ دار الاضواء بيروت ؛ تاريخ الفقه الجعفرى از سيد هاشم معروف الحسنى ؛ مقدمهء فى تاريخ الفقه الاسلامى آيت الله شيخ محمد مهدى آصفى ( در مقدمه اللمعة الدمشقية چاپ شده است .